ενδείξεις - αντενδείξεις





πρός τό δεῖν οὕτω



Όλα τα θέματα πρός τό δεῖν οὕτω



Προηγούμενα εὕσημον λόγον δῶτε








Posted on : Σάββατο 16 Μαΐου 2026 [ 0 ] comments Label:

Η Οντολογία της ελευθερίας - Πώς πήγαμε από τη φιλοσοφική Οντολογία στην κοινωνική Οντολογία από Θεόδωρος Ζιάκας

by : tinakanoumegk

Όλα ξεκίνησαν από την κατάρρευση της απελευθερωτικής συνιστώσας των νεωτερικών επαναστατικών κινημάτων. Το αίτημά της ήταν: η αναβάθμιση της ατομικής ελευθερίας από απλώς ιδιωτική και τυπική-νομική, σε κοινωνική (κατάργηση της μισθωτής δουλείας) και σε πολιτική (ώστε «να μπορεί και η μαγείρισσα να διοικεί το κράτος»).

3.1 Το απελευθερωτικό αίτημα

Η καθολική αποτυχία ανάγκασε τους εναπομείναντες πιστούς του αιτήματος να αναζητήσουν την αιτία. Δόθηκαν διάφορες εξηγήσεις. Σύμφωνα με την επικρατέστερη, έφταιγε το ίδιο το αίτημα, που ήταν «ανώριμο».

Κάποιοι όμως διερωτήθηκαν μήπως το αίτημα δεν είχε καν «τόπο» εντός του νεωτερικού πολιτισμού και συνεπώς δεν επρόκειτο να «ωριμάσει» ποτέ, όσο κι αν «προόδευε» ο πολιτισμός αυτός. Μήπως, δηλαδή, δεν ήταν αίτημα, που το «πρόδωσαν οι αστοί» και περιμένει να το τελεσφορήσουν οι «προλετάριοι», όπως πίστευαν οι ιδεολόγοι του απελευθερωτικού αιτήματος.

Αν όμως το αίτημα της καθολικής ελευθερίας είναι ασύμβατο με την κοινωνική οντολογία του νεωτερικού πολιτισμού, τότε, ή τα παρατάς, ή προσπαθείς να βρεις μια εναλλακτική κοινωνική οντολογία, που να το καλύπτει.

Η μαρξιστική γνωσιολογική πλαισίωση του απελευθερωτικού αιτήματος, ήταν τυπικά νεωτερική: αποπομπή της Θρησκείας βασισμένη στην Επιστήμη. Η μαρξιστική Φιλοσοφία αυτοκατανοούμενη ως Επιστήμη, επειδή απλά ήταν «υλιστική», εναβρυνόταν, ότι είχε κάνει τον σοσιαλισμό από «ουτοπικό», που ήταν πριν, σε «πέρα για πέρα» επιστημονικό. Ο προβληματισμός μας είχε λοιπόν να αντιμετωπίσει, αφ’ ενός, το αθεϊστικό πρόταγμα και αφ’ ετέρου, την «επιστημονικοποίηση» του απελευθερωτικού αιτήματος.

Η περιρρέουσα «υπαρξιστική» κριτική στον μαρξισμό, υποψιαζόμενη την ανθρωπολογική βάση του προβλήματος, καθιστούσε εύλογο το εξής -απωθημένο ως τότε- ερώτημα: μήπως το υποκείμενο του αιτήματος δεν ήταν παρά ο άνθρωπος, που θέλει να αλλάξει τον κόσμο, ενώ είναι ανίκανος να αλλάξει ο ίδιος, καθώς είναι εσωτερικά-πνευματικά ανελεύθερος;

Μήπως  αυτή ήταν, πέρα από θεωρίες, η απλή αιτία της παταγώδους και ταυτόχρονα καθολικής αποτυχίας της Αριστεράς;

Αλλά ο δάσκαλός μας, ο Μαρξ, δεν είχε διερευνήσει το ανθρωπολογικό ερώτημα.

Η εμμονή, πάντως, στο κριτήριο της «επιστημονικότητας», ήταν μοιραίο να οδηγήσει  τον προβληματισμό σ’ εκείνα τα ράφια του ιδεολογικού σουπερμάρκετ, όπου φιγουράρουν «επιστημονικές» συνταγές για το κάθε τι, όπως και για το πώς γίνεται η «αλλαγή του υποκειμένου της αλλαγής»... Άσχετη βέβαια και άγονη η περιπλάνηση αυτή, είχε πάντως ένα ουσιαστικό κέρδος: την θεραπεία της «αντιμυστικιστικής» και «αντιθρησκευτικής» αλλεργίας και γενικά της «αντιμεταφυσικής» προκατάληψής μας.

Ειρήσθω, ότι οι ολοκληρωτικές αξιώσεις της Επιστήμης έχουν τροφοδήσει και την πυρετώδη «επιστημονική» μελέτη της «μυστικιστικής» εμπειρίας αλλαγής του υποκειμένου, με στόχο την τεχνητή αναπαραγωγή της, εκτός παραδοσιακού θρησκευτικού πλαισίου. Η μεσαιωνική αναζήτηση της «φιλοσοφικής λίθου» συνεχίστηκε από τους μοντέρνους αλχημιστές με ακόμα μεγαλύτερη ένταση. Εμβληματική φιλοσοφική της έκφραση, η νιτσεϊκή αναζήτηση του «Υπερανθρώπου», όπως και η απόπειρα του Μπερξόν (Henri-Louis Bergson 1859–1941) να συνθέσει Βιολογία και Μυστικισμό. Προθέσεις που αποτρέλαναν την διανόηση της εποχής τους. Ενώ ήδη στην αντίπερα φιλοσοφική όχθη, την «υλιστική», το απελευθερωτικό αίτημα είχε ήδη γίνει «Επιστήμη» και …«το φάντασμα του κομμουνισμού πλανιόταν πάνω απ’ την Ευρώπη».

Με τούτα και με τ’ άλλα, ο νορδικός θεός του απόλυτου Εγώ, αγκομαχούσε να γεννηθεί, ως απόλυτη άρνηση του Θεανθρώπου. Στον μεν Παλιό κόσμο, ως Χίτλερ. Στον δε Νέο, ως τεχνοσυστημικός χολυγουντιανός Σούπερμαν και προοπτικά ως τεχνολογικός Ανθρωποθεός. Πίσω του θα κρυβόταν, το ξέρουμε τώρα, ο Μαμωνάς - Μολώχ της αρχαίας Μέσης Ανατολής. Που τρέφεται με παιδική σάρκα.

Φιλολογικά ξέφτια των εν λόγω «αναζητήσεων», φερμένα από τον άνεμο της «Νέας Εποχής», βρίσκονταν άφθονα στις ιδεολογικές προθήκες της Μεταπολίτευσης και προσιτά στην γενικώς ανελλήνιστη κοσμοθεωρητική μας σκευή.

3.2 Κριτική οντολογία

Καθώς, όμως, το αίτημα της καθολικής ελευθερίας ήταν ξεπατικωμένο από τον ελληνικό πολιτισμό, εκεί έπρεπε τελικά να αναζητήσουμε την οντολογία του. Ήδη ο Κώστας Παπαϊωάννου και ο Κορνήλιος Καστοριάδης (1922–1997) είχαν προηγηθεί και διαπιστώσει την ιστορική παρεξήγηση: η ιδιωτικών τελών νεωτερική ελευθερία ελάχιστη σχέση είχε με την καθολικών τελών ελληνική ελευθερία.

Στο μεταξύ ο Χρήστος Γιανναράς είχε ενδιατρίψει στην βυζαντινή φιλοσοφική παράδοση (βλ. Το Πρόσωπο και ο Έρως) και είχε ήδη διατυπώσει την οντολογία της, προτείνοντάς την μάλιστα, ως εναλλακτική στη μηδενιστική οντολογία του Χάϊντεγκερ, του συνεπέστερου φιλοσοφικού εισηγητή του οντολογικού μηδενισμού. Πρόκειται για το βιβλίο Προτάσεις κριτικής οντολογίας, παράλληλα με το γνωσιολογικό συμπλήρωμά του, το Ορθός λόγος και κοινωνική πρακτική.  Απ’ όπου αντιγράφουμε τον εκ μέρους του ορισμό της «κριτικής οντολογίας». ( [1] )

Η στήριξη στις «Προτάσεις» του Γιανναρά ήταν μονόδρομος για μας, στο μέτρο, που μόνο η βυζαντινή φιλοσοφική οντολογία, την οποία αυτός ανέδειξε, αναδιατυπώνοντάς την στο επικρατέστερο και κατανοητό φιλοσοφικό ιδίωμα της εποχής, το υπαρκτικό, παρείχε θρησκευτική και συγχρόνως φιλοσοφική οντολογική πρόσβαση και στήριξη στο αίτημα της καθολικής ελευθερίας, περί το οποίο όλος ο καημός.

Πράγματι. Σύμφωνα με την θεολογική μας «πρώτη Φιλοσοφία», όλα τα όντα περιλαμβανομένου του ανθρώπου, προέρχονται από την δημιουργική ενέργεια του θείου Λόγου. Κάνοντας όμως ο άνθρωπος εσφαλμένη-εγωκεντρική χρήση του Αυτεξουσίου, με το οποίο τον προίκισε ο Δημιουργός, υποδουλώθηκε στα αρνητικά αποτελέσματα της εσφαλμένης χρήσης της ελευθερίας του. Προκαλεί έτσι ο ίδιος το κακό, ως στέρηση ελευθερίας και καταδυνάστευση.

Αυτός είναι εδώ κι ο πρωταρχικός ορισμός του κακού. Το κακό δεν είναι «ον» αλλά εσφαλμένη επιλογή, η οποία δημιουργεί υποδουλωτικές (κακές) καταστάσεις -εκ του μη όντος. Με την ενσάρκωση όμως του θείου Λόγου λύθηκε το πρόβλημα και άνοιξε ο δρόμος της απαλλαγής από την εσωτερική δουλεία. «Όστις θέλει», λοιπόν, τον «ακολουθεί», τον «μιμείται», του «μοιάζει» και «σώζεται»: γίνεται «ακέραιος», Πρόσωπο. Επομένως: Ον και Ελευθερία ταυτίζονται. Η οντολογία, η ορίζουσα την ελευθερία ως έμφυτη αυτεξουσιότητα, δεν είναι παρά η οντολογία της καθολικής ελευθερίας. Όπερ και το αγωνιωδώς επιζητούμενο.

Η «κριτική» αυτή φιλοσοφική οντολογία αρθρώνεται σε τρεις θεμελιώδες έννοιες: «Ουσία», «Υπόσταση», «Ενέργειες». Πίσω της βρίσκονται τα τρία δόγματα της χριστιανικής Πίστης. Το Τριαδικό δόγμα, το δόγμα των δύο φύσεων του Χριστού και το δόγμα των Ακτίστων Ενεργειών. Τα δόγματα αυτά ούτε «κρύβουν», φυσικά, ούτε «εξηγούν» το Μυστήριο των Μυστηρίων. Απλά το «σημαίνουν» με φιλοσοφικές λέξεις.

Το ότι βρίσκονται «πίσω» από την φιλοσοφική οντολογία δεν συνεπάγεται, ότι κάποια λογική «γέφυρα» τα συνδέει με το Μυστήριο. Προσπέλαση στο Μυστήριο παρέχει μόνο η Πίστη. Κι αυτή δεν είναι «λογική». Ο «λόγος περί του όντος», η «οντο-λογία», όπως και κάθε σχολιασμός των δογμάτων, τοποθετείται αποκλειστικά στο επίπεδο της διάνοιας και του οργάνου της: της Λογικής. Δεν είναι κάποιου τύπου «γραμμική προέκταση» των δογμάτων. Την έννοια των τριών όρων την αντιγράψαμε από τον Γιανναρά. ( [2] )

Δεν χρειαζόταν, επομένως, να πάμε «καλά και σώνει», στα κείμενα των Ελλήνων Πατέρων, τα «κινέζικα» για μας τους εξ ορισμού ανελλήνιστους, προκειμένου να αποδελτιώσουμε την βυζαντινή φιλοσοφική οντολογία και να την μεταφράσουμε σε σύγχρονο ενεργό φιλοσοφικό ιδίωμα, ώστε να μπορέσουμε να την αξιοποιήσουμε. Την δουλειά αυτή την είχε κάνει ο Γιανναράς,  πριν από μας και για μας. Αρκούσε, λοιπόν, να στηριχθούμε σ’ αυτήν.

Βέβαια θα είχαμε να αντιμετωπίσουμε την ενόχληση της κατεστημένης «θεο-λογίας», για την οποία ο Γιανναράς ήταν «μαύρο πρόβατο», αλλά ο δικός της λόγος, έτσι κι αλλιώς, «δεν έλεγε τίποτα» στην δική μας παράξενη ίσως παραλλαγή του κοινού νου.

3.3 Από την φιλοσοφική στην κοινωνική οντολογία

Κατ’ αρχάς ας δώσουμε τον ορισμό του ερωτήματος, στο οποίο καλείται να απαντήσει η κοινωνική οντολογία ως θεωρία.

«Οι βάρβαροι χαρακτηρίζονται βεβαίως από αγριότητα, αλλά δεν είναι μόνο δικό τους το γνώρισμα. Υπάρχει και ένα άλλο είδος αγριότητας. Αυτή υποφώσκει στα θεμέλια του πολιτισμού και είναι ανά πασά στιγμή ικανή, κατά τους Έλληνες τραγικούς, να ξεσπάσει και να πνίξει τα πάντα στο αίμα. Είναι ο «νόμος της ζούγκλας», ο εμφύλιος πόλεμος στον παροξυσμό του, ο πόλεμος όλων εναντίον όλων. Η μορφή αυτή διατομικής βίας είναι ένα αρνητικό όριο, το οποίο δεν μπορεί να το «ξεπεράσει» ο άνθρωπος και συγχρόνως να επιβιώσει. Αν λάβουμε υπόψη ότι ο άνθρωπος είναι κοινωνικό ζώο, ότι δεν μπορεί να ζήσει παρά μόνο σε κοινωνία, αντιλαμβανόμαστε ότι ο νόμος αυτός, ο «νόμος της ζούγκλας», η γενικευμένη αλληλοσφαγή, είναι το «κάτω όριο» κάθε πολιτισμού. Μήπως, λοιπόν, η αποφυγή της αλληλοσφαγής είναι ο πρωταρχικός κινητήρας του πολιτισμού; Αυτό είναι το θεμελιακό ερώτημα. Δεν έχουμε άμεση αίσθηση του πράγματος, άλλα τα ιστορικά δεδομένα βοούν. Μας πληροφορούν ότι στην αρχή και στο τέλος κάθε πολιτισμού βρίσκεται, κατά κανόνα, μια εξοντωτική αλληλοσφαγή ή μια σειρά άλληλοσφαγών. Ας θυμηθούμε τα μυκηναϊκά βασίλεια: Είτε αλληλοεξοντώθηκαν είτε αυτοκαταστράφηκε το καθένα από μόνο του. Ας θυμηθούμε επίσης την ελληνική αρχαιότητα: Ο Πελοποννησιακός πόλεμος, ένας γενικευμένος και αγριότατος εμφύλιος πόλεμος, ήταν αυτός που κατέστρεψε τον αρχαιοελληνικό πολιτισμό, ενώ ό,τι απέμεινε βάλθηκαν στη συνέχεια να το αποτελειώσουν τα ελληνιστικά βασίλεια, πολεμώντας αδιάκοπα μεταξύ τους. Αν οι Έλληνες δεν είχαν την τύχη να κατακτηθούν από τους Ρωμαίους, λέει ο Τόυνμπη, θα είχαν αλληλοεξοντωθεί ως τον τελευταίο. Συχνά χρειάζεται να προστεθούν στους εμφυλίους πολέμους οι εξωτερικές βαρβαρικές επιδρομές, για να έλθει το τέλος. Αν από τη σκοπιά της διπλής αυτής απειλής, κοιτάξουμε «τι είναι» ο πολιτισμός, αυτός θα εμφανιστεί μπροστά μας σαν ένα πολύπλοκο σύστημα αμυντικών οχυρώσεων, απέναντι στην εξωτερική «βαρβαρότητα», αφ’ ενός, και απέναντι στην εσωτερική «αγριότητα», αφ’ ετέρου. Βεβαίως στο τέλος τα φράγματα σαρώνονται. Η ιστορική αθανασία είναι ανέφικτη. Η αποτελεσματικότητα όμως των πολιτισμικών «αναχωμάτων» παραμένει εντυπωσιακή. Παράδειγμα η Κίνα και το Βυζάντιο, όπου γιγαντιαίες ανθρώπινες συσσωματώσεις κατόρθωσαν να συμβιώνουν λίγο-πολύ ειρηνικά, για απίστευτα μεγάλα χρονικά διαστήματα. Πώς επιτυγχάνεται το θαύμα αυτό; Ιδού το μεγάλο μας αίνιγμα.»

Σκοπός της Κοινωνικής οντολογίας ως επιστημονικής θεωρίας είναι η γνωσιολογική ενίσχυση της όποιας πρακτικής-επιχειρησιακής σκέψης διαθέτουμε για την λειτουργική απάντηση σ’ αυτό το ερώτημα. Που αναφέρεται στη θεμελίωση του θεσμισμένου κοινωνικού χώρου, σύμφωνα  με «τον τρόπο της του παντός διοικήσεως», που είναι η Δικαιοσύνη, ως βάση της αναγκαίας ανάσχεσης-αποτροπής των εσωτερικών και εξωτερικών «αιτιών πολέμου».

Κατά συνέπεια: Για να κάνει κανείς την μετάβαση από το επίπεδο της φιλοσοφικής οντολογίας της ελευθερίας, στο επίπεδο της κοινωνικής οντολογίας της ελευθερίας, δεν έχει παρά να «ιστορικοποιήσει» την εξ ορισμού ανιστορική φιλοσοφική οντολογία, «προβάλλοντάς» την στο ιστορικό γίγνεσθαι της κοινωνικής θέσμισης.

Μεθοδολογικά, η αναγκαία «ιστορικοποίηση» καθίσταται δυνατή διά της «προβολής» στο ιστορικό γίγνεσθαι των θεμελιωδών οντολογικών εννοιών «Ουσία», «Υπόσταση», «Ενέργειες», απ’ όπου και δύνανται να ανακτηθούν έχοντας προσλάβει την ιστορική «σάρκα» που τους λείπει. Ως τέτοιες θα είναι αντίστοιχα: το «Συλλογικό» (υποκείμενο), το «Ατομικό» (υποκείμενο) και η «Σχέση» (ή Σχέσεις). Για να αποτελέσουν έτσι τους θεμελιώδεις όρους της ζητούμενης «κοινωνικής» οντολογίας. ( [3] )

Το «Συλλογικό» ενσαρκώνει  την «Ουσία» σε συλλογικό υποκείμενο, το «Ατομικό» ενσαρκώνει την «Υπόσταση» και οι «Σχέσεις» τις «Ενέργειες». Δεν είναι φυσικά δυνατόν να διευκρινίσουμε εδώ πλήρως τα της αντιστοιχίας, που ενώ για τα ζεύγη Υπόσταση – Ατομικό και Ενέργειες – Σχέσεις μοιάζει αυτονόητη, για το ζεύγος Ουσία – Συλλογικό όχι, εξ αιτίας της οντολογικής κυριαρχίας πάνω μας του δυτικού νομιναλισμού.

Πώς από την Ουσία, που το εύλογο αντίστοιχό της είναι η Ανθρωπότητα γενικά, μπορούμε να πάμε στην χαοτική ετερότητα, που υποδηλώνει η έννοια Συλλογικό; Δεν είναι άραγε αυθαίρετη η παρεμβολή ανάμεσα στην απρόσωπη γενική Ουσία-Φύση μας και στην προσωπική μας Υπόσταση, ενός ιδιαίτερου οντολογικού επιπέδου, απαρτιζόμενου από «συλλογικά υποκείμενα»; Και μάλιστα κόντρα στην απόλυτη ακατανοησία, εκ μέρους των ήδη διαπαιδαγωγημένων με το κυρίαρχο οντολογικό πρόταγμα, ότι «υπάρχουν μόνο άτομα και κενό», τα δε συλλογικά είναι απλώς τυχάρπαστα συμβατικά μορφώματα;…

Το επιχείρημά μας ήταν ο -κάθε άλλο παρά εξωπραγματικός-  ισομορφισμός Ουσίας και Συλλογικού. Η «Ανθρωπότητα» υφίσταται, ακριβώς, ως χαοτικό σύνολο ιστορικών πολιτισμών με διακεκριμένη ταυτότητα-ετερότητα, η οποία, αν υποδηλώνει κάτι, είναι η δράση Συλλογικών «υποκειμένων». Αυτών που χορηγούν στο άτομο την «ανθρωπινότητα-ανθρωπότητά» του, ως «υποκειμένου». Πράγμα, που θα το αντιληφθεί κανείς με τον πιο οδυνηρό και για τούτο αναντίλεκτο τρόπο, όταν μοίρα κακή, τον ξεβράσει «ξένο», «λαθρομετανάστη» ή «πρόσφυγα», στον μεταξύ των ιστορικών Συλλογικών, αθέσμιστο – μη πολιτισμικό χώρο...

Το φαινομενικά πιο αυτονόητο, η αντιστοίχηση Ενεργειών – Σχέσεων, χρειάζεται εδώ ιδιαίτερη διευκρίνιση, διότι στον όρο Ενέργειες η βυζαντινή οντολογία δίδει νόημα, που ούτε καν περνά από το μυαλό του συγχρόνου ανθρώπου.

Εξηγούμαστε: Δεδομένου, ότι διά της οντολογικής σημασίας των Ενεργειών, αποδίδεται η δυνατότητα του ανθρώπου να συνεργεί στην «καλή αλλοίωση» των σχέσεών του (με τον Θεό και τον Πλησίον), το αποτέλεσμα της «προβολής» δεν συναποκομίζει την «σχέση γενικά», αλλά την αδιαμεσολάβητη –προσωπική- σχέση, εντός της οποίας και μόνο καθίσταται δυνατή η συνειδητή αυθυπερβατική «ποιότητα διαθέσεως», χάρη στην οποία η ψυχή εκτίθεται στην «Άκτιστη Ενέργεια» της υποκειμενοποιητικής αλλοίωσης. Και η «αλλοίωση» είναι Πράξη. Πράξη επιμαρτυρούμενη από τον κοινό λόγο, συνεπιφέρουσα έτσι την κριτική επιβεβαίωση της οντολογικής σημασίας των αδιαμεσολάβητων Ενεργειών-Σχέσεων, ως ποιητικού αιτίου.

Αναφερόμενη η «Σχέση», ως τρίτος κοινωνιο-οντολογικός παράγοντας, προσλαμβάνεται με την ιδιαίτερη αυτή έννοια της συνάρτησης αμεσότητας και ανοικτότητας στο Μυστήριο. Όπως π.χ. ο  έρως και η φιλία, που μας προϊδεάζουν, για το λογικώς απρόσληπτο των ποιοτικών διαστάσεων της σχεσιακής αμεσότητας, στην οποία και εστιάζεται η αντιστοίχηση Ενεργειών - Σχέσεων.

Ο κατ’ αυτόν τον τρόπο επιτυγχανόμενος ισομορφισμός της γενικής και της ιστορικής κοινωνικής οντολογίας, αναδεικνύει, ως πρωταρχικό γνωσιολογικό πρόβλημα, την συνεκτίμηση της οντολογικής αξίας των συστοιχούμενων όρων. Οπότε οι κατωτέρω αντικριζόμενοι πίνακες επιλογών, έρχονται να μας υποδείξουν τις ιδεοτυπικές εκδοχές των πιθανών κοινωνιο-οντολογικών αποφάσεων.

ΠΙΝΑΚΑΣ ΔΥΝΗΤΙΚΩΝ

επιλογων – ΑΠΟΦΑΣΕΩΝ

ΦιλοσοφικέςΚοινωνικές
1Ουσία+Υπόσταση+ΕνέργειεςΣυλλογικό+Ατομικό+Σχέσεις
2Ουσία+ΕνέργειεςΣυλλογικό+Σχέσεις
3Υπόσταση+ΟυσίαΑτομικό+Συλλογικό
4Ενέργειες+ΥπόστασηΣχέσεις+Ατομικό
5ΟυσίαΣυλλογικό
6ΥπόστασηΑτομικό
7ΕνέργειεςΣχέσεις
800

Νο 1: Τριαδική επιλογή. Είναι η επιλογή-θεμέλιο του Συλλογικού της Τρίτης βαθμίδας της Κλίμακας (: Δούλος-Μισθωτός-Φίλος). Και νοηματοδοτεί, ως παρεκβάσεις ακρωτηριαστικές της ανθρώπινης φύσης, τις τριλεκτικές (τύπου «μπούλιγκ») επιλογές Νο 2, Νο 3 και Νο 4. Κατά μείζονα λόγο είναι ακρωτηριαστικές οι παρεκβάσεις Νο 5, Νο 6 και Νο 7. Ενώ η πτώση στη Νο 8 απλώς είναι θανάσιμη.

Οι τριλεκτικές επιλογές, η αντι-ατομοκεντρική Νο 2, η αντι-αμεσοσχεσιοκεντρική Νο 3 και η αντι-κολεκτιβιστική Νο 4, που μηδενίζουν την οντολογική αξία του «τρίτου παράγοντα», είναι οι επιλογές επί των οποίων θεμελιώνονται οι αντίστοιχοι ιστορικοί πολιτισμοί. Υπολαμβάνονται ως «κανονικές» - «υγιείς», με τις παρεκβάσεις τους να είναι, αντίστοιχα, οι μονιστικές-ολοκληρωτικές επιλογές Νο 5, Νο 6 και Νο 7.

Η επιλογή Νο 8, ο οντολογικός μηδενισμός, συναντάται σε εποχές ενδογενούς «παρακμής και πτώσης» των πολιτισμών. Και είναι ο νοητός χώρος της καταστροφής ενός πολιτισμού. Και επίσης, της δυνητικής γένεσης ενός άλλου. Δηλαδή ανακύκλωσης της διάταξης των οντολογικών ελκυστών και μετάπτωσης σε μία από τις δύο εναλλακτικές κοινωνιο-οντολογικές επιλογές.

Αυτές είναι, στην ιδεοτυπική εκφορά τους, οι αναδυόμενες, από την «ιστορικοποίηση» της κριτικής φιλοσοφικής οντολογίας, εκδοχές κοινωνιο-οντολογικής απόφασης. Εννοείται, ότι ο τραγικός «ταραγμός» της ανθρώπινης φύσης, δεν αφήνει να υπάρξει τέλεια και σταθερή εξισορροπητική λύση, ούτε καν στο πρόβλημα των «δύο σωμάτων» (επιλογές Νο  2, Νο 3, και Νο 4).

Ας διευκρινίσουμε, τέλος, ότι δεν υπάρχει αμφιμονοσήμαντη αντιστοιχία, ανάμεσα στις ως άνω επιλογές-αποφάσεις και στην «εθνικότητα» του υποκειμένου των πολιτισμών. Κάθε ιστορικό πολιτισμικό υποκείμενο είναι ανοιχτό στις οκτώ αυτές επιλογές μετάπτωσης, διότι όλες τους είναι εγγεγραμμένες στη δυναμική της κοινωνιο-οντολογικής του δομής.

Βασική Πηγή των ανωτέρω  είναι: Τα δύο τέρατα και η Αριστερά. Για την παρακμή και τις δυνατότητες ανάσχεσής της. (2019 Ανοικτό Ψυχοθεραπευτικό Κέντρο και Εκδόσεις ΑΡΜΟΣ) Την ευρύτερη αναλυτική θεμελείωση των ανωτέρω, ως πρότασης Μετανεωτερικής Κοινωνικής Οντολογίας, τη βρίσκει κανείς στο βιβλίο: Η ΕΚΛΕΙΨΗ ΤΟΥ ΥΠΟΚΕΙΜΈΝΟΥ. Η Κρίση της Νεωτερικότητας και η Ελληνική Ππαράδοση. Δοκίμιο Κοινωνικής Οντολογίας (Εκδόσεις ΑΡΜΟΣ)

  ( [1] ) «Ορίζουμε κριτική οντολογία εκείνη την απάντηση στο οντολογικό ερώτημα –το ερώτημα για το Είναι και τα όντα, τη σχέση τους και τη διαφορά τους- απάντηση που να υπόκειται σε κριτική επαλήθευση, να ανταποκρίνεται στην “αρχή” της διαψευσιμότητας της γνώσης. Μια κριτική οντολογία ανατρέπει τις αντικειμενοποιημένες διανοητικές μορφές προσδιορισμού του υπαρκτικού γεγονότος –τις δογματικές, θετικιστικές, αιτιοκρατικές ή φετιχιστικές εκδοχές της αλήθειας, την αυθαιρεσία του μυστικισμού, του ανορθολογισμού, αλλά και του αυτονομημένου ορθολογισμού- μεταθέτοντας τη δυνατότητα επαλήθευσης (των όποιων γνωστικών προτάσεων) στην εμπειρική πρόσβαση, την πάντοτε υποκείμενη σε κριτική διασάφηση και πληρέστερο καθορισμό.»

 ( [2] ) Με τη λέξη Ουσία (ή Φύση) «δηλώνεται η υπαρκτική ομοείδεια, το κοινό σε συγκεκριμένα υπαρκτά είδος. Δηλαδή το σύνολο των γνωρισμάτων που συνιστούν κοινή μορφή ή τρόπο υπάρξεως.» Η λέξη Υπόσταση «δηλώνει την κάθε επιμέρους υπαρκτική πραγματοποίηση της φύσης. Την κάθε ατομική ύπαρξη, που συγκεφαλαιώνει όλα τα γνωρίσματα μιας φυσικής ομοείδειας, αλλά με τρόπο μοναδικό και ανόμοιο ως προς τις άλλες υποστάσεις της ίδιας φύσης.» Η λέξη Ενέργειες «δηλώνει τα υπαρκτικά γνωρίσματα της φύσης, που δεν είναι ποτέ στατικά, αλλά πάντοτε “γιγνόμενα” (τόσο στα έμψυχα όσο και στα άψυχα υπαρκτά). Γνωρίσματα εκδηλούμενα ως δυνάμεις-δυνατότητες της φύσης, ως τρόποι με τους οποίους πραγματώνεται (και γνωρίζεται) η υπαρκτική ομοείδεια της φύσης». (Από «Το ρητό και το άρρητο)

 ( [3] ) Στο έργο του Κονδύλη (Το Πολιτικό και ο Άνθρωπος. Βασικά στοιχεία της κοινωνικής οντολογίας Θεμέλιο, μετάφραση: Λευτέρης Αναγνώστου, επιμέλεια: Falk Horst, 2007.), που εκδόθηκε μετά τον θάνατό του,  βλέπουμε, ότι είχε καταλήξει στο τρίπτυχο Κοινωνική Σχέση - Πολιτικό – Άνθρωπος, ως εννοιολογική βάση της κοινωνικής οντολογίας των πολιτισμών. Από την ανάλυση των τριών «πτυχών» και των μεταξύ τους σχέσεων, προκύπτει σαφώς, ότι λέμε τα ίδια πράγματα με αντίστροφη σειρά: Ατομικό - Συλλογικό - Σχέσεις.  Όπου ενώ εμείς ξεκινήσαμε από τον Άνθρωπο (το Ατομικό), προς το Πολιτικό (το Συλλογικό) και τις Σχέσεις, ο Κονδύλης προτάσσει την μελέτη της Κοινωνικής Σχέσης, πριν πάει στο Πολιτικό, αφήνοντας τελευταίο το Ανθρωπολογικό σκέλος,  που το «είχε ολόκληρο στο μυαλό του, αλλά δεν το έβαλε στο χαρτί», καθώς μεσολάβησε ο αδόκητος θάνατός του. Μπορούμε ίσως να πούμε, αν συμπεριλάβουμε και την τριάδα Παπαϊωάννου, Καστοριάδη, Αξελού (βλ. Μ. Μαγγιώρου, Σύγχρονα ψέμματα και αρχαίες αλήθειες. Για μια οντολογική αναθεώρηση της Δύσης. Εναλλακτικές Εκδόσεις), ότι η καθ’ ημάς μεταευσεβιστική και μεταμαρξιστική Κοινωνιο-οντολογική αναζήτηση, έχουν συγκλίνει στην ίδια κοίτη.

Στην εικαστική πλαισίωση της σελίδας, υστερορωμαϊκό ψηφιδωτό: Υπαίθριο συμπόσιο.

ΑΠΟ ΑΝΤΙΦΩΝΟ - 10 Μαΐου 2026


Posted on : Πέμπτη 14 Μαΐου 2026 [ 0 ] comments Label:

Fine della storia e speranza - David Bidussa

by : tinakanoumegk

 

Fine della storia e speranza

David Bidussa
12 Maggio 2026

Nel capitolo conclusivo di La fine della fine della storia, Gabriele Segre insiste su un criterio (o forse meglio su un principio): quello della speranza.

L’idea di fondo identifica nella speranza un «principio di movimento», un tendere a qualcosa, un «andare verso», e quindi non un atteggiamento passivo, bensì attivo, dinamico. Questa almeno la lezione che ci consegna Ernest Bloch che Gabriele Segre implicitamente riprende nel suo capitolo finale quando si tratta di trarre delle conclusioni da un percorso di riflessioni che al lettore non lascia molti strumenti per pensare positivamente al futuro.

La speranza non è la certezza di un codice, né di un percorso che garantisce il domani; piuttosto, scrive Segre, dobbiamo “accettare che non siamo ancora in grado di concepire la prossima epoca in cui vivremo, perché i passaggi che ci condurranno a essa sfuggono alla nostra comprensione.”

“Siamo – conclude – come antichi romani che conoscono la ruota e posseggono la giusta tecnologia, ma non possono ancora immaginare una bicicletta”.

In questo profilo si origina la condizione di speranza che, appunto, non è possedere un canone di futuro (in questo sta la differenza sostanziale con il Candido di Voltaire, convinto che nonostante tutto, alla fine tutto andrà per il meglio e che viviamo nel migliore dei mondi possibili), ma è la risposta per tentare di descriverne un percorso, come suggerisce appunto Ernst Bloch nel suo Il principio speranza.

Come ha detto una volta il filosofo Remo Bodei, la speranza “prima di tutto non è certezza (..), ma è un tendere, un andare verso. Bloch parla di speranza concreta o di utopia concreta volendo dire due cose: da un lato che l'utopia, la speranza, l'attesa di un mondo migliore, non possono essere affidate soltanto alla "corrente fredda", cioè all'idea che la razionalità si faccia spazio da sola. Non basta, infatti, enunciare una cosa vera perché questa cosa vera penetri nella testa degli uomini. D'altro lato Bloch cerca di temperare questa «corrente fredda» con una «corrente calda», cioè non basta mobilitare gli uomini per raggiungere certi effetti, per credere che questa mobilitazione vada in una direzione accettabile”.

È il profilo su cui lavora complessivamente Segre in questo libro e che dichiara esplicitamente fin dalle prime pagine: “questo libro, – precisa – non parla di soluzioni, semmai di cosa serve per arrivarci”. Una condizione – quella di non proporre soluzioni, che discende dal tempo che per Segre si è inaugurato più che con il crollo del Muro di Berlino, con la narrazione che quella scena ha generato. Ovvero una visione ottimistica che si fissa nel titolo del libro di Francis Fukuyama (La fine della storia e l’ultimo uomo) che più di tutti ha fornito il vocabolario a quella narrazione o che si era comunque prestato a dare forma a «quel sogno».

Sogno fondato sulla convinzione che nel sistema liberaldemocratico e in alcuni paesi (U.S.A., Europa Occidentale, etc.) si stesse assistendo alla fine degli anni ’80 del secolo scorso già a una fase "post-storica", mentre altre parti del mondo sarebbero state ancora in una fase storica più o meno avanzata, ma comunque sempre inquadrabile nell'ambito del percorso già compiuto dalle liberaldemocrazie occidentali.

Si trattava dunque di attendere o di mettersi nella condizione di un futuro che era già dato.

«La fine della storia», osserva Segre, “ci ha consegnato una cultura della immobilità soddisfatta dell’esistente. Una volta che si assume il tempo presente come “il massimo possibile, non resta che viverlo e basta”.

Ne è conseguito, scrive Segre “che ci siamo sentiti talmente appagati delle conquiste ottenute e sicuri delle nostre certezze, da concederci un lungo, meritato riposo. Salvo poi scoprire, al risveglio, di aver dormito troppo e che il morbido giaciglio su cui ci eravamo adagiati era scomparso”.

Trent’anni dopo quello scenario di futuro più che come un mito si presenta come una costruzione falsa. La sensazione è quella di vivere un tempo in cui è scomparsa la dimensione del futuro o ancora meglio: un tempo in cui la preoccupazione del presente ha accantonato la possibilità di pensare il futuro come possibile miglioramento.

Il tempo attuale dunque è prima di tutto timore che il futuro sia ancora peggio. Perciò che sia meglio non pensarlo.

Due sono gli effetti che sottolinea Segre: da una parte una nostalgia del passato, fatto di «posto fisso», tutele, e, soprattutto, «gerarchie»; in una parola: «ordine». Dall’altra l’erezione di muri contro qualsiasi cambiamento (comprese le sfide indotte dal cambiamento climatico avvertito come un fastidio e interpretato come un «complotto»).

Quando è cominciata questa condizione?

Nelle date che si scelgono, più che una ricerca di spiegazione, sta l’indizio di una soluzione auspicata o della scelta di non porsi il problema. Ovvero di cogliere l’evento come la risposta che dà ragione alla visione di domani già pensata ieri.

È significativo il secondo dopoguerra, segnato da un codice di patto tra contraenti che mirano allo sviluppo in relazione a una scelta di impegno contro un nemico perseguita e vinta. Ognuno dei contraenti (così come era stato al Congresso di Vienna nel 1815) non mette in discussione il sistema politico del partner anche se opposto al proprio. Questo non significa che prima di quella scena simbolica del 9 novembre 1989 non ci fossero state avvisaglie di uno sgretolamento del patto su cui si era fondato il secondo dopoguerra.

All’inizio degli anni ‘90 è stato lo storico Charles S. Maier a definire il concetto di fine del dopoguerra individuando negli anni ’80, ovvero nel decennio precedente, il momento in cui i due poli protagonisti della edificazione del secondo dopoguerra entrano, per motivi diversi e con percorsi distinti, in crisi. Da una parte il blocco comunista come crollo di sistema; dall’altra il sistema occidentale, che pure sembra vincente, inizia a registrare processi, scrive Maier, “di malessere generalizzato nei confronti delle istituzioni”.

k

Nei fatti è questa la parabola. E certamente il crollo del muro segna simbolicamente la fine del Secondo dopoguerra. Ci sono altre date che segnano progressivamente la scomposizione di quel quadro su cui vorrei richiamare l’attenzione, anche per non risolvere quella crisi solo in “evento battaglia” ma coglierne gli elementi di lenta disgregazione, Sono tutti eventi che cronologicamente si collocano prima del 9 novembre 1989.

Nell’ordine:

  • 15 agosto 1971, ovvero il giorno in cui crolla il sistema di Bretton Woods, ovvero il sistema che dal luglio 1944 ha stabilito il sistema monetario internazionale post-bellico ancorando le valute al dollaro statunitense, a sua volta convertibile in oro;
  • 17 ottobre 1973, ovvero lo shock petrolifero (di nuovo il tema è come prendere la misura di un diverso modello energetico capace di favorire sviluppo);
  • 1° febbraio – 30 marzo 1979 il tempo compreso tra l’arrivo di Ruḥollāh Moṣṭafāvī Mōsavī Khomeynī a Teheran e il giorno in cui con le elezioni politiche è assegnato al progetto di Khomeini la piattaforma di riscrittura dell’identità collettiva iraniana.

Se le prime due date includevano prendersi carico di pensare un diverso modello di sviluppo industriale (non ultima tutta la questione della sostenibilità che ancora una volta in queste settimane di crisi del petrolio si ripresenta come “emergenza” e non come cultura dello sviluppo), la terza data ha anche un altro significato. Ciò che entra in questione con lo scenario che si inaugura il 30 marzo 1979 non è solo più il progetto di superamento del sistema occidentale. Ovvero l’idea che il futuro non è quello segnato dal modello occidentale: qui del resto sta uno dei primi segnali profondi del misunderstanding sulla “fine della storia”, sottolinea Segre.

A differenza del paradigma rivoluzionario che ha avuto corso nel Novecento (compresi tutti i processi di decolonizzazione e di liberazione anticoloniale che hanno caratterizzato il periodo dagli anni ’40 e ai ’60 del Novecento) lo scenario che si inaugura il 30 marzo 1979 ha come luogo generativo il rifiuto del concetto di prosperità/sviluppo su cui si è costruito il percorso di emancipazione proprio delle insorgenze sociali e politiche.

Ora la rivolta implica l’estraneità e la contrapposizione in nome di un codice teologico, prima ancora che politico, che si presenta non solo come opposto, ma soprattutto estraneo e alternativo a quello su cui si sono definiti benessere e emancipazione (sociale, politica, culturale, …) a partire dal «primo Ottantanove». Quello schema si serve del linguaggio del riscatto proprio di tutto il processo di decolonizzazione, ma contemporaneamente adotta il linguaggio della non contaminazione. La conseguenza è l’arresto di tutto il processo di universalismo cui alludeva la Dichiarazione Universale dei Diritti Umani, ovvero il testo fondativo di una idea di comunità siglato il 10 dicembre 1948.

Riaprire quel percorso, dare benzina a quel processo è possibile, sostiene Segre, proprio se si assume la speranza come un percorso. Dove l’idea base è che il futuro non si improvvisa, ma nasce “da ciò che ciascuno porta con sé e mette in comune”.

Non si tratta di piangere il mondo che avevamo immaginato e che non si realizzerà, ma di accettare che abitiamo un luogo scomodo, nel quale volenti o nolenti dovremo restare. Se la storia è ricominciata, non possiamo più chiederci «quando torneremo alla normalità», ma «come faremo ad abitare un tempo che non promette certezze».

Il dopoguerra del resto nasce esattamente da questa condizione: di fronte allo scenario della devastazione avvenuta era possibile pensare, ma anche «credere», il domani solo investendo in termini di speranza. Ovvero proponendo un patto. Lo scenario attuale sembra intenzionato a muoversi in direzione «ostinata e contraria». È un percorso di futuro solo a parole, dice Segre. In realtà è una consolazione per non farsi domande e rimanere avvitati al presente.

Da quest’anno tutte le donazioni a favore di doppiozero sono deducibili o detraibili. SOSTIENI DOPPIOZERO (e clicca qui per saperne di più).
Scarica articolo in PDF

Posted on : [ 0 ] comments Label:

Le nuove Terre di Mezzo - Rodrigo Magalhães e Stefano Rota

by : tinakanoumegk

12 Maggio 2026

Foto di ELLA DON su Unsplash

Guerra e caos. Così si presenta il capitalismo dopo la sua evoluzione più recente, che ha condotto a una parziale differenziazione rispetto alla prassi neoliberalista consolidatasi negli anni Ottanta e Novanta. Entrambi i termini contribuiscono a definire ciò che viviamo oggi come una condizione di non eccezione (ne parliamo anche qui).

Questi due sostantivi ci richiamano automaticamente alla memoria l’Olimpo della demenza criminale in cui si sta trasformando la Casa Bianca. Ma il trumpismo — prima o poi, per una ragione o per un’altra — giungerà alla sua fine; la guerra e il caos no, almeno finché non ci sarà un nuovo cambiamento nella lunga e travagliata vita del capitalismo. Gli interessi e gli investimenti — finanziari e politici — dietro questa evoluzione sono incommensurabili, e non prevedono passi indietro. In gioco è una visione del mondo in cui ciò che conta di più è il controllo strategico sulle risorse energetiche e naturali. La funzione svolta da Israele, con tutte le conseguenze che comporta, rientra anch’essa in questa logica.

Due aziende stanno diventando sempre più centrali nello scenario globale così delineato. Grazie alla fama — che definirla sinistra è un eufemismo — del suo fondatore Peter Thiel, Palantir è da qualche anno in prima pagina su giornali e riviste di tutto il mondo. Il sistema Palantir è, in realtà, molto più della sola Palantir. In questo sistema occupa una posizione di rilievo un’azienda che, come la precedente, ha un nome tratto dal Signore degli Anelli, Anduril. Il legame tra le due è strettissimo: l’una non può sopravvivere senza l’altra.

Non essendo giornalisti e non avendo quindi accesso a fonti o archivi specializzati, abbiamo basato la ricerca iniziale su questo mondo su DeepSeek, il chatbot cinese. La fiducia che vi si ripone ha a che fare con un elemento incoraggiante. Ogni informazione presentata viene corredata da uno, ma spesso più, link ad articoli che la supportano. Nella maggior parte dei casi, sono stati pubblicati sulla stampa nordamericana, la cui lettura ha confermato le informazioni fornite dal chatbot. Come sempre accade, i link portano ad altri link, il che ha permesso di ricostruire — molto parzialmente, certo — una realtà estremamente complessa.

Anduril nasce per iniziativa di un gruppo di ex collaboratori di Thiel — Brian Schimpf, Trae Stephens e Matt Grimm — nel 2017, nell’ambito di un’iniziativa del tutto concertata con Palantir. Il fondatore iniziale fu in realtà Palmer Luckey. Dopo la vendita a Facebook della sua precedente azienda, per due miliardi di dollari nel 2014, ha dato vita — insieme ai tre ex Palantir e grazie al finanziamento di Thiel e altri speculatori finanziari di venture capital — ad Anduril. Non fu la sola startup che Palantir finanziò. La strategia di business insider dell’azienda di Thiel portò alla creazione di altre, tutte ben collocate nell’orbita di Palantir. Questa strategia è diventata famosa nei media statunitensi, e non solo, con un nome che non lascia dubbi: la Mafia di Palantir. Peter Thiel, in sintesi, ha creato — e sta ancora perfezionando — una macchina da guerra planetaria senza precedenti storici. Gli immensi mezzi finanziari di cui questa macchina della morte dispone rendono la galassia Palantir/Anduril l’attore principale nello scenario bellico che abbiamo di fronte oggi. Inutile dire che il più grande finanziatore e utilizzatore di queste iniziative di “tanatopolitica” è il governo degli Stati Uniti. Ma non è il solo, come vedremo.

Anduril e Palantir stanno svolgendo un ruolo affatto centrale nel “regime di guerra” globale. Non si tratta solo di due aziende che godono di una posizione privilegiata per ottenere contratti ricchissimi. Peter Thiel, Palmer Luckey e alcuni dei loro collaboratori teorizzano, suggeriscono interventi, influenzano le scelte politiche ai livelli più alti. Il primo — oltre ad essere altre cose — è considerato il creatore del Vicepresidente degli Stati Uniti, JD Vance, e l’ispiratore dell’orribile e ridicolo Pete Hegseth. Il secondo, che si è definito “sionista radicale“, ha visitato Israele segretamente e ha incontrato il Primo Ministro Netanyahu. Del resto, anche il CEO di Palantir — Alex Karp — non ha mai nascosto di essere un fermo sostenitore di Israele, considerando la difesa dello stato terrorista un imperativo morale ed esistenziale.

I grandi capitali stanno scommettendo su quello che è probabilmente il più grande affare a livello planetario, tenendo conto di tutti gli elementi che lo circondano: la trasformazione della guerra tradizionale in guerra tecnologica condotta da mezzi autonomi. Ancora una volta, è Israele il principale campo di sperimentazione, ed è lì, infatti, dove Kinetica Venture Capital e 8VC di Alex Moore stanno effettuando enormi investimenti in questa direzione. “Operavamo con il modello della Seconda Guerra Mondiale, di carri armati e aerei… e ora è un nuovo paradigma; stiamo ripensando tutto”, ha detto Moore in occasione della sua prima visita in Israele, come riporta un articolo del Jerusalem Post. Il nuovo paradigma non riguarda solo l’applicazione delle tecnologie in sé. Riguarda la funzione della guerra, della molteplicità di guerre simultanee nella definizione di un nuovo scenario globale. La guerra permanente sta riorganizzando il “sistema-mondo”, la funzione delle istituzioni e delle loro relazioni. Nel frattempo, Palantir/Anduril stanno cambiando il senso stesso della guerra.

Il gioco di squadra tra le due aziende ha definito la divisione dei compiti strategici che si sostanzia nel motto “from Edge to Cloud“, dal campo di battaglia al “cervello” centrale. La piattaforma di IA Lattice costituisce il punto di forza maggiore di Anduril. Consta di un sistema di occhi, orecchie e braccia: raccoglie dati sul campo, attraverso sensori, droni e altri equipaggiamenti. Questi dati vengono trasferiti a Palantir, che li elabora, definisce obiettivi e strategie da adottare a diversi livelli di scala. Detto in modo più chiaro: “La Lattice di Anduril gestisce i dati tattici in tempo reale, mentre l’Artificial Intelligence Platform (AIP) e il Maven Smart System [entrambi di Palantir] gestiscono la modellazione dei dati su larga scala e il comando a livello di teatro delle operazioni”, come riportato in un articolo di Investing.com.

Un esempio di questa partnership — sempre a favore di Israele e del Mossad — è l’azione che ha portato alla morte di quadri di Hezbollah negli ultimi mesi del 2024, tramite esplosivi collocati nei walkie-talkie da loro utilizzati. I dati per realizzare l’azione sono stati raccolti ed elaborati dalle due aziende nordamericane e successivamente tradotti in kill-chain dal Mossad e dall’IDF. Quell’attacco rappresenta uno degli esempi più nitidi del processo di gamification (ludicizzazione) della guerra, dove le sovrapposizioni tra realtà “analogica” e realtà virtuale — producendo una realtà mista — sono costanti. Così come è già avvenuto per alcuni modelli operativi in ambito lavorativo — il caso di Amazon —, le operazioni sono gestite e attuate da operatori in centri di comando, dove interagiscono con interfacce digitali, realtà mista e intelligenza artificiale.

Shyam Sankar — direttore della Tecnologia di Palantir — lo ha reso molto chiaro, dicendo che “l’arma più importante e malleabile non sono i missili, ma il software”. Il sistema di Palantir compila i dati provenienti dal mondo reale e li trasforma in un tabellone di gioco, dove sono rappresentati i punti di interesse. Il computer definisce il “campo di gioco” e le azioni da compiere. In quel momento, è Anduril che entra in gioco, eseguendo, attraverso la piattaforma Lattice, i comandi per attivare droni e altri sistemi autonomi di intervento. Tutto avviene su uno schermo che, dopo l'”intervento”, torna ad essere “pulito”. Questo processo fa sì che la cosiddetta kill chain sia molto breve, come in un videogioco. Purtroppo, Gaza, il Libano e l’Iran stanno dimostrando che si tratta di qualcosa di ben lontano dall’essere un gioco.

Per concludere questa descrizione del modello Palantir/Anduril, potrebbe essere utile presentare un brano estratto dal sito di Anduril, chiarificatore del modo in cui la macchina nel suo complesso funziona:

“Forniremo un meccanismo rapido e pronto per operazionalizzare queste nuove capacità di IA direttamente attraverso programmi di produzione della difesa già presenti sul campo. Il Maven Smart System, basato sulla Piattaforma Palantir, offre una piattaforma aziendale di comando missione che integra dati operativi su larga scala e utilizza capacità basate sull’IA per migliorare e accelerare il processo decisionale umano in missioni congiunte, quali intelligence e fuochi. Allo stesso modo, la piattaforma software Lattice di Anduril offre una piattaforma di autonomia di missione in prossimità (edge) che si integra direttamente con sistemi robotici e utilizza capacità basate sull’IA per automatizzare e orchestrare la conduzione di missioni congiunte, quali difesa aerea e ricognizione. Anduril e Palantir stanno unendo questi sistemi complementari, fornendo una capacità operativa continua dal campo all’azienda, che funge da piattaforma di distribuzione per nuove applicazioni di IA che chiunque può costruire. Questa piattaforma è già implementata e in uso da parte di Anduril e Palantir per i propri scopi aziendali e nei contratti governativi, il che consente a questo lavoro di iniziare immediatamente”.

La visione completa di questa macchina e delle sue funzioni va ben oltre l’ambito strettamente bellico. La lettura globale — perfettamente in linea con la filosofia di Thiel — della funzione degli Stati Uniti e dei loro uomini “migliori” è contenuta nel libro di Shyam Sankar Mobilize, e ben sintetizzata da Annie Jacobsen in una presentazione elogiativa del lavoro di Sankar. Si legge sul sito del libro:

“Ciò di cui l’America ha bisogno sono visionari, ribelli e persino eretici per superare l’inerzia burocratica che ha sempre impedito i cambiamenti tettonici. Per troppo tempo, il Pentagono si è inginocchiato all’altare dei processi. Capacitando individui eccezionali e sfruttando il potere del capitalismo e della concorrenza, possiamo liberare il talento e la forza necessari per resuscitare la base industriale, evitare la Terza Guerra Mondiale — e aiutare il nostro paese a costruire, e a vincere”.

Gli interessi di Palantir e Anduril, tuttavia, non si limitano ai due paesi più (dichiaratamente) bellicosi dei tempi spaventosi che stiamo vivendo.

L’Europa sta diventando un campo di conquista di questi due giganti made in USA, e i risultati sono già ben visibili. Tre paesi — Regno Unito, Germania e Polonia — hanno adottato ai massimi livelli il sistema da esse promosso, investendo quote di capitali molto elevate. A causa della sua posizione geografica, che la rende un paese di confine, la Polonia è senza dubbio, tra i tre paesi nominati, quello che sta tessendo i legami più complessi con Palantir e Anduril, nell’ambito della produzione bellica. Gli ordini attribuiti alle due aziende — che ammontano a miliardi di dollari — prevedono l’acquisizione del sistema di IA e cybersicurezza di Palantir, nonché la cooperazione con Anduril per quanto riguarda il sistema di missili autonomi. Il Regno Unito, dal canto suo, è diventato il quartier generale di Palantir in Europa. L’investimento di 1,5 miliardi di sterline servirà affinché Palantir sviluppi capacità alimentate dall’IA — già testate in Ucraina — per accelerare il processo decisionale, la pianificazione militare e la definizione degli obiettivi. In Germania, i negoziati hanno coinvolto principalmente Anduril, attraverso la partnership stabilita con il gigante tedesco della produzione industriale bellica Rheinmetall. L’accordo prevede lo sviluppo e la produzione congiunta di sistemi autonomi definiti dal software per le forze armate europee. Ciò significa che la partnership tra Anduril e Rheinmetall punta a un mercato che va oltre i confini tedeschi, poiché è “adattata alle esigenze individuali dei mercati europei e intende riflettere la filosofia ‘costruito con, e non per'”.

Il resto del mondo non è escluso dagli interessi delle due aziende. Giappone, Corea del Sud, India, Australia, Emirati Arabi Uniti sono solo i paesi dove le partnership con governi e/o aziende locali sono più significative. Inutile dire che la Cina e la Russia hanno piani equivalenti a quelli delle due aziende made in USA. Le differenze sono formali (il ruolo dello Stato, in primo luogo), ma anche sostanziali. Le due superpotenze hanno agito in modo da produrre ecosistemi statali molto complessi e articolati, fondati sugli immensi fondi finanziari di cui dispongono e sulla struttura dei loro eserciti.

In sintesi, sembra che Thiel e gli altri anarco-capitalisti si posizionino in una nuova versione di ciò che Tolkien descrisse negli anni Cinquanta. Il Sauron che essi rappresentano incarna il desiderio di un potere assoluto e paranoico, da raggiungere con tutti i mezzi. L’Anticristo, evocato da Thiel come nemico totale, assume i tratti di una Idra dalle molte teste, il cui obiettivo è opporsi al processo di sviluppo che gli uomini “migliori” stanno imponendo alla Terra di Mezzo. Ciò che egli definisce Anticristo non è altro che la moltitudine di soggetti che, quotidianamente, lottano per una “vita giusta”, perché, come sempre, dove c’è potere, c’è resistenza. (Continua).

Articolo pubblicato originariamente su Esquerda.net

Rodrigo Magalhães è libraio a Lisbona. Ha pubblicato Cinerama Peruana (2013, Quetzal) e Os Corpos (2017, Quetzal). Collabora occasionalmente con riviste online portoghesi e italiane.

Stefano Rota è ricercatore indipendente. Gestisce il blog “Transglobal”. Le sue più recenti pubblicazioni collettive sono La fabbrica del soggetto. Ilva 1958-Amazon 2021 (Sensibili alle foglie, 2023), e in G. Ferraro (a cura di), Altraparola. La figura di sé (Efesto Edizioni, 2024). Collabora occasionalmente con riviste online italiane e lusofone.

η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ του τινακανουμε


ΓΙΑ ΤΗΝ ΣΕΛΙΔΑ www.tinakanoume.gr η γραφή είναι επεξεργασία εργαλείων αλλαγών. Είναι οικοδόμηση προϋποθέσεων συνείδησης πράξης Δεν επαρκούν οι αναλύσεις, η διαπίστωση συμπτωμάτων. Πολιτικός λόγος είναι η ανάγνωση των αιτίων, και η πρόταση που μπορεί να μετουσιωθεί σε πράξη μετασχηματισμών. Η ΧΩΡΑ είναι καταδικασμένη σε ανεπίστροφη πορεία από το ανεπαρκές, διεφθαρμένο, πολιτικό προσωπικό. Από την κομματοκρατία έως και την σημερινή έκφραση της αριστεροκαπηλείας, το παρακρατικό βάθος και διαπλοκή. Ένα προσωπικό άγνοιας, ιδιοτέλειας, μεταπρατισμού. Μαζί με την πολιτική χάθηκε ο δημόσιος χώρος του λόγου και της ευθύνης. Η ΑΔΥΝΑΜΙΑ ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗΣ ΘΕΤΙΚΟΥ ΛΟΓΟΥ προοπτικής και νέων κομμάτων οφείλεται σε: 1.) κυριαρχία παρωχημένων και ψεύτικων εννοιολογήσεων, 2.) αναδιάταξη θέσεων του παλιού πολιτικού προσωπικού 3.) αντιλήψεις άμυνας κεκτημένων χωρίς στρατηγικό βάθος και 4.) άγνοια σχέσεων τεχνικών οικονομίας και πολιτικής διεύθυνσης. Ότι απαιτείται η κλασσική και φιλοσοφική παιδεία για την διαχείριση του πολιτικού και της πόλης, αυτά που η χρηματιστική ολιγαρχία και η δικτατορία των αγορών δεν θέλουν να συμβαίνει.

Η  Συνέχεια του κειμένου
Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ